← Powrót do kataloguPOLSKI SZLAK PAMIĘCI / POSTS

Władysław Spiridion Kliszczewski (1819–1891)

2026-11-07 · Polski Szlak Pamięci w Walii · Biografie i historie

Polski emigrant, który znalazł nowy dom w Cardiff, ale nigdy nie zapomniał o ojczyźnie

W XIX-wiecznym Cardiff działał ceniony zegarmistrz i jubiler, którego nazwisko pojawiało się na zegarach, instrumentach pomiarowych oraz przedmiotach zamawianych przez miejscowe władze.

Mieszkańcy znali go jako Władysława Spiridiona. Niewielu zapewne wiedziało, jak niezwykła historia kryła się za tym nazwiskiem.

W rzeczywistości nazywał się Władysław Antoni Kliszczewski. Był polskim emigrantem, który jako kilkunastoletni chłopiec opuścił ojczyznę po klęsce powstania listopadowego, uciekając przed represjami rosyjskimi.

Zanim dotarł do Wielkiej Brytanii, doświadczył więzienia, przemocy, głodu, wielokrotnych zatrzymań i niebezpiecznej podróży przez Europę.

Jego historia jest tym cenniejsza, że zachowała się autobiograficzna relacja, opracowana później przez wnuka Clementa Granta Spiridiona-Kliszczewskiego.

Dzieciństwo w cieniu zaborów

Władysław urodził się w grudniu 1819 roku w Królestwie Polskim.

Według jego autobiograficznych wspomnień miejscem urodzenia były Winiary. Natomiast nekrolog opublikowany w walijskim dzienniku The Western Mail w lutym 1891 roku wskazuje Iłżę i datę 28 grudnia 1819 roku. W innych materiałach pojawia się 26 grudnia.

Był synem Piotra Kliszczewskiego, polskiego ziemianina, którego rodzina posiadała lub dzierżawiła majątki na ziemiach polskich.

Dzieciństwo Władysława upłynęło między innymi w Nagłowicach, Iłży oraz miejscowości zapisanej w angielskim przekazie jako Bokrzyce.

W Nagłowicach rodzinę spotkała tragedia. Dwór i zabudowania gospodarcze strawił pożar. Małego Władysława uratowano, wyrzucając go przez okno w głęboki śnieg. Straty finansowe były tak duże, że ojciec nie odzyskał dawnej pozycji majątkowej.

Rodzina żyła w atmosferze napięcia politycznego, narastających represji rosyjskich i coraz silniejszych nastrojów niepodległościowych.

Powstanie listopadowe oczami jedenastoletniego chłopca

Jednym z najbardziej poruszających fragmentów wspomnień Kliszczewskiego jest opis wiadomości o wybuchu powstania listopadowego.

Władysław zapamiętał 4 grudnia 1830 roku.

Ojciec wysłał go saniami do duchownego z wiadomością rodzinną. Chłopcu towarzyszył pies Burek.

Po drodze spotkał galopującego żandarma, który miał przy mundurze biały znak narodowy. Żandarm przekazał mu wiadomość o wydarzeniach w Warszawie i polecił natychmiast wrócić do ojca.

Władysław wspominał, że przywiózł do domu depeszę informującą o rozpoczęciu powstania.

Ojciec zwołał mieszkańców wsi i wezwał ich do poparcia sprawy narodowej. Chłopi zaczęli przygotowywać broń, między innymi osadzając ostrza kos na prostych drzewcach.

Szczególnie zapamiętał uroczystą przysięgę w rodzinnym domu.

Przed krucyfiksem, przy świetle świec i pod portretami przodków, zgromadzeni chłopi deklarowali gotowość do walki i poświęcenia życia za Polskę.

Ojciec Władysława, ubrany w strój narodowy i z szablą u boku, udzielał im błogosławieństwa.

Według nekrologu z 1891 roku Piotr Kliszczewski czynnie uczestniczył w powstaniu, organizując oddział złożony z ludzi związanych z jego majątkiem i prowadząc działania przeciw rosyjskim transportom wojskowym.

Starszy brat Władysława miał natomiast zostać ranny w bitwie pod Grochowem.

Są to informacje pochodzące z relacji rodzinnej i prasowej, które warto w przyszłości porównać z dokumentami wojskowymi powstania.

Dlaczego Władysław przyjął imię Spiridion?

Historia jego drugiego imienia wiąże się bezpośrednio z obawą przed rosyjskim poborem wojskowym.

Młodszy brat Władysława, Spiridion, urodził się około dwóch lat po nim i zmarł jako niemowlę w 1822 roku.

Po jego śmierci Władysław zaczął posługiwać się imieniem zmarłego brata, aby w dokumentach wyglądać na osobę młodszą.

Celem było opóźnienie momentu, w którym rosyjskie władze mogłyby skierować go do służby wojskowej.

W ten sposób Władysław Antoni Kliszczewski zaczął występować jako Władysław Spiridion Kliszczewski.

Imię, które początkowo miało chronić go przed represjami, stało się później nazwą znanej firmy w Cardiff.

Ucieczka z Polski

Po klęsce powstania listopadowego sytuacja rodziny stała się niebezpieczna.

Rosyjskie władze dążyły do objęcia chłopców z rodzin związanych z polskim ruchem niepodległościowym kontrolą wojskową i edukacyjną.

Według wspomnień Władysława, 20 marca 1833 roku rozpoczęła się jego podróż, która miała ostatecznie doprowadzić go na emigrację.

Pierwszym ważnym miejscem był Kraków, będący wówczas formalnie Wolnym Miastem.

Władysław próbował kontynuować naukę, lecz znalazł się w środowisku pełnym politycznych napięć, informatorów i osób poszukiwanych przez państwa zaborcze.

W swoich wspomnieniach opisał również dramatyczny epizod aresztowania i chłosty.

Został dotkliwie pobity, a po utracie przytomności opiekował się nim profesor Nowiński, który pomógł mu odzyskać zdrowie.

Warunki życia młodego emigranta były skrajnie trudne. Cierpiał głód, wykonywał ciężkie prace i przez długi czas nie otrzymywał wiadomości od rodziny.

W pewnym momencie rozważał nawet odebranie sobie życia. Według jego relacji przypadkowe znalezienie dużej ryby, którą sprzedał na targu, pozwoliło mu zdobyć jedzenie i odzyskać nadzieję.

Ukrywanie się w wieży kościoła Mariackiego

Gdy w Krakowie nasiliły się poszukiwania polskich uchodźców, Władysław zwrócił się o pomoc do duchownego, którego nazwisko w angielskiej relacji zapisano jako Wareski.

Znalazł schronienie w wieży kościoła Mariackiego.

Przebywał tam w zimnie, wśród gołębi i insektów, obawiając się schwytania i przekazania władzom rosyjskim.

Ostatecznie zdecydował się oddać w ręce Austriaków, uznając ich za mniejsze zagrożenie niż Rosjan.

Został osadzony w koszarach, skąd z pomocą innych więźniów i profesora Nowińskiego przygotował ucieczkę.

Plan był prosty, lecz niezwykle ryzykowny.

Podczas kolacji zorganizowanej w więzieniu Władysław zamienił ubranie z chłopcem przynoszącym jedzenie z restauracji. Wynosząc naczynia, przeszedł obok strażników i opuścił miejsce odosobnienia.

W ten sposób rozpoczął dalszą wędrówkę przez Europę.

Przez Śląsk i Morawy do Triestu

Władysław kierował się przez Skawinę, Kalwarię, Wadowice i Śląsk w stronę Moraw.

Początkowo nie planował wyjazdu do Anglii. Chciał dotrzeć do jednego z niemieckich miast, dokończyć edukację i kiedyś powrócić do wolnej Polski.

Bez dokumentów i pieniędzy był jednak stale narażony na zatrzymanie.

W Ołomuńcu aresztowano go za brak paszportu. Spędził noc w brudnym więzieniu, lecz następnego dnia miejscowy burmistrz okazał mu życzliwość i zaprosił go na posiłek.

Mimo tego Władysław obawiał się deportacji i uciekł przez okno.

Później został ponownie zatrzymany w okolicach Austerlitz i Brna. Po okresie uwięzienia dołączono go do transportu polskich więźniów kierowanych przez Wiedeń, Graz i Lublanę do Triestu.

Tam osadzono go w twierdzy św. Jana, gdzie przebywały setki polskich uchodźców.

Zegarmistrzostwo — zawód poznany w niewoli

To właśnie w Trieście Władysław rozpoczął naukę zawodu, który miał później zapewnić mu utrzymanie i sukces w Cardiff.

Komendant twierdzy zgodził się, aby młody więzień pracował pod eskortą u miejscowego zegarmistrza.

Jego nauczycielem był starszy rzemieślnik pochodzenia słoweńskiego.

Władysław szybko opanował podstawy zawodu. Praca dawała mu poczucie sensu i nadzieję na przyszłość.

Z czasem zaprzyjaźnił się także z psem komendanta twierdzy, którego uczył różnych sztuczek.

Właśnie dzięki temu zwierzęciu doszło do niezwykłego spotkania.

Pewnego dnia popisy psa zainteresowały angielskiego gościa komendanta, człowieka nazwiskiem Wood.

Gdy Anglik poznał historię młodego Polaka, postanowił mu pomóc.

Ucieczka na angielski statek

Pod koniec 1836 roku Wood zorganizował Władysławowi możliwość opuszczenia Triestu na pokładzie brytyjskiego statku handlowego Matthew Plummer z Newcastle upon Tyne.

Dowódcą jednostki był kapitan George Elliott.

Wood pomógł również przekupić żołnierzy eskortujących młodego Polaka do warsztatu zegarmistrzowskiego.

Władysław wykorzystał okazję, oddalił się od eskorty i zbiegł na statek, gdzie ukrył się przed władzami austriackimi.

Rozpoczęła się długa podróż po Morzu Śródziemnym, obejmująca również porty Afryki Północnej.

W autobiografii wspomina pobyt w Algierii, przeprawę przez Gibraltar, niebezpieczne spotkanie z jednostkami pirackimi oraz sztorm w Zatoce Biskajskiej.

Kapitan Elliott okazał się niezwykle życzliwym człowiekiem i pozostał ważną postacią we wspomnieniach Władysława.

4 sierpnia 1837 roku — przybycie do Londynu

Według autobiografii Władysława statek Matthew Plummer przybył do Londynu 4 sierpnia 1837 roku.

Młody Polak zszedł na ląd niemal bez znajomości języka angielskiego i bez kontaktów w nowym kraju.

Kapitan Elliott zwrócił mu pieniądze za podróż i zapewnił, że może wrócić na statek, jeśli nie znajdzie pomocy.

Władysław spacerował po okolicach London Bridge, zastanawiając się, jak odnaleźć polskich emigrantów.

Wtedy wpadł na pomysł założenia polskiej czapki — krakuski.

Rzeczywiście po krótkim czasie podszedł do niego człowiek, który odezwał się najpierw po niemiecku, a następnie po polsku.

Dzięki temu spotkaniu trafił do organizacji Literary Association of the Friends of Poland, działającej przy 10 Duke Street, St James’s w Londynie.

Poznał tam Krystyna Lacha-Szyrmę, byłego oficera Wojska Polskiego, oraz lorda Dudleya Couttsa Stuarta, brytyjskiego polityka i przyjaciela polskiej emigracji.

Otrzymał pomoc finansową i możliwość dalszej nauki zegarmistrzostwa.

Początki życia w Wielkiej Brytanii

Dzięki wsparciu lorda Stuarta Władysław trafił na praktykę do londyńskiej firmy zegarmistrzowskiej związanej z Williamem Bittnerem.

W późniejszych wspomnieniach opisywał również inne zajęcia, których podejmował się w młodości.

Pracował przy budowie kolei prowadzącej na zachód Anglii, a nawet prowadził dyliżans pocztowy między Devizes a Bath.

Wspominał także koronację królowej Wiktorii w 1838 roku, którą miał obserwować z wysoko położonego miejsca w Westminster Abbey.

Po okresie pracy w Londynie związał się z Hampshire, a następnie z Cardiff.

Polski przedsiębiorca w Cardiff

W Cardiff Władysław pracował w branży zegarmistrzowskiej u Henry’ego Granta.

Z czasem ożenił się z jego siostrą Rachel. Według opracowań historycznych małżeństwo zawarto w 1848 roku.

Później przejął rodzinne przedsiębiorstwo, rozwijając je pod nazwą Spiridion.

Firma działała przy Duke Street w Cardiff, w pobliżu zamku.

Zajmowała się zegarkami, zegarami, biżuterią, instrumentami pomiarowymi oraz wyrobami wykonywanymi na zamówienie.

W chwili śmierci Władysława w 1891 roku prasa podawała adres 29 Duke Street.

Nazwisko Spiridion stało się w Cardiff rozpoznawalne. Firma dostarczała zegary i przedmioty dla instytucji publicznych, a jej działalność była kontynuowana przez kolejne pokolenia rodziny.

Wśród zachowanych materialnych świadectw znajduje się ozdobny zegar z 1888 roku, związany z Cardiff Coal Exchange i noszący nazwę Spiridion & Son.

W zbiorach People’s Collection Wales udokumentowano również barometr związany z działalnością przedsiębiorstwa.

Związek z Josephem Conradem

W maju 1885 roku Władysław Kliszczewski poznał w Cardiff młodego polskiego marynarza, Józefa Teodora Konrada Korzeniowskiego, późniejszego pisarza znanego jako Joseph Conrad.

Do spotkania doszło za pośrednictwem polskiego marynarza Komorowskiego.

Conrad utrzymywał następnie przyjazne kontakty z rodziną Kliszczewskich, szczególnie z synem Władysława, Józefem Spiridionem Kliszczewskim.

Zachowały się listy Conrada wysyłane do Józefa z Singapuru i Kalkuty w latach 1885–1886. Należą one do jego najwcześniejszych znanych tekstów napisanych po angielsku.

W 1896 roku, już po śmierci Władysława, Conrad wraz z żoną spędził Boże Narodzenie z rodziną Spiridionów w Walii.

Co szczególnie interesujące, badacz literatury J. H. Stape wskazał, że doświadczenia młodego Kliszczewskiego z okresu emigracyjnej tułaczki znalazły odzwierciedlenie w historii postaci Steina z powieści Lord Jim.

Wspomnienia dotyczące Triestu i Algierii stanowią według tego badacza jeden z rozpoznawalnych literackich śladów życia polskiego emigranta w twórczości Conrada.

Powrót do Krakowa po pięćdziesięciu latach

Pomimo wieloletniego pobytu w Wielkiej Brytanii Władysław nigdy nie zerwał więzi emocjonalnej z Polską.

Wspominał liczne próby uzyskania pozwolenia na powrót na ziemie pozostające pod panowaniem rosyjskim.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku udało mu się odwiedzić Kraków, gdzie spotkał młodszą siostrę Eleonorę.

Według nekrologu spotkanie miało miejsce w 1883 roku.

Władysław opisywał ogromne wzruszenie związane z ponownym usłyszeniem ojczystego języka i spotkaniem siostry po około pięćdziesięciu latach rozłąki.

Jednocześnie wiedział, że nie będzie mógł spędzić ostatnich lat życia w rodzinnych stronach.

Ostatnie lata i śmierć

Pod koniec życia Władysław cierpiał na poważne dolegliwości zdrowotne.

Nekrolog opublikowany w The Western Mail 18 lutego 1891 roku podaje, że od kilku lat chorował na serce, a później także na chorobę Brighta, określaną współcześnie jako historyczna nazwa niektórych chorób nerek.

W ostatnich dniach życia doznał ataku określonego przez ówczesną prasę jako paralityczny.

Jego stan stopniowo się pogarszał.

Władysław Spiridion Kliszczewski zmarł we wtorek 17 lutego 1891 roku w Cardiff, krótko przed południem.

Miał 71 lat.

Został pochowany na Cathays Cemetery w Cardiff. W opracowaniach cmentarnych rodzinny grób oznaczony jest numerami I391/I418.

Spoczęła tam również jego żona Rachel, zmarła w 1893 roku, oraz inni członkowie rodziny.

Człowiek, który nigdy nie przestał być Polakiem

Najbardziej poruszające są ostatnie strony jego wspomnień.

Władysław pisał o rozłące z ojczyzną, tęsknocie za polskim językiem i świadomości, że najprawdopodobniej umrze w obcym kraju.

Wzywał Polaków do przezwyciężenia sporów i podziałów, uważając, że to właśnie jedność narodowa jest warunkiem odzyskania niepodległości.

Wspominał także o przyszłych pokoleniach, które powinny kontynuować dzieło tych, którzy poświęcili wolność, majątek i życie dla Polski.

Jego autobiografia kończy się odwołaniem do walijskiego powiedzenia potępiającego człowieka, który nie kocha własnej ojczyzny.

Było to znamienne zakończenie wspomnień człowieka, który większość życia spędził w Wielkiej Brytanii, lecz nigdy nie przestał myśleć o Polsce.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Władysław Spiridion Kliszczewski nie był jedynie polskim emigrantem, który odnalazł pracę w Cardiff.

Był świadkiem powstania listopadowego, uchodźcą politycznym, więźniem, podróżnikiem, rzemieślnikiem i przedsiębiorcą.

Jego życie łączy historię polskiej walki o niepodległość z rozwojem XIX-wiecznej Walii.

Pozostawił po sobie rodzinę, cenione przedsiębiorstwo, materialne ślady działalności w Cardiff oraz niezwykłe wspomnienia, które pozwalają spojrzeć na doświadczenie Wielkiej Emigracji oczami konkretnego człowieka.

Jego historia przypomina nam również, że polska obecność w Walii rozpoczęła się na długo przed przybyciem żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych po II wojnie światowej.

Dzisiaj grób Władysława Kliszczewskiego na Cathays Cemetery stanowi jeden z cennych śladów XIX-wiecznej polskiej emigracji w Walii.

To właśnie takie historie chcemy odnajdywać, dokumentować i ocalać od zapomnienia.

Polski Szlak Pamięci w Walii

Źródła i bibliografia

1. Źródło autobiograficzne

Władysław Spiridion Kliszczewski, The Kliszczewski Document: A Short Account of My Early Life, opracowanie rodzinne Clementa Granta Spiridiona-Kliszczewskiego, 1911; wydanie naukowe w The Conradian, t. 34, nr 1 (2009), s. 5–37.

https://www.jstor.org/stable/20873654

2. Nekrolog z epoki

Death of Mr. Spiridion of Cardiff, „The Western Mail”, 18 lutego 1891, s. 6, przedrukowany jako aneks do publikacji w The Conradian.

3. Opracowanie historycznoliterackie

J. H. Stape, The Kliszczewski Document — Commentary and Description, „The Conradian”, t. 34, nr 1 (2009), s. 1–4.

https://www.jstor.org/stable/20873653

4. Historia rodziny i przedsiębiorstwa

William Linnard, Spiridion & Son, Cardiff, 1844–1964, „Antiquarian Horology”, t. 41, nr 1, marzec 2020.

https://www.ahsoc.org/publications/the-journal/list-of-articles/

5. Lokalna dokumentacja historyczna

Friends of Cathays Cemetery, seria Spiridion, „Not so Grave News”, numery 58–63, 2024–2025.

https://cathayscemetery.coffeecup.com/newsletters.html

6. Dokumentacja materialna

People’s Collection Wales, Spiridion barometer.

https://www.peoplescollection.wales/items/546782

7. Korespondencja Josepha Conrada

Christie’s, opis listu Josepha Conrada do Józefa Spiridiona Kliszczewskiego z 19 grudnia 1885 roku.

https://www.christies.com/en/lot/lot-1958099