2026-11-17 · Polski Szlak Pamięci w Walii · Biografie i historie
Czy wiedzieliście, że jeden z najbardziej niezwykłych polskich pisarzy XX wieku zmarł w niewielkiej miejscowości Penley, niedaleko Wrexham?
Jego życie mogłoby posłużyć za scenariusz kilku filmów. Był żołnierzem, agentem polskiego wywiadu, przemytnikiem, więźniem skazanym na śmierć, pisarzem i żołnierzem Armii Krajowej.
Nazywał się Sergiusz Piasecki.
Dzisiaj, w ramach naszego Polskiego Szlaku Pamięci w Walii, chciałbym przypomnieć historię człowieka, którego życie było pełne dramatycznych wydarzeń, a jego ostatni rozdział rozegrał się właśnie na walijskiej ziemi.
Od walk z bolszewikami do służby w polskim wywiadzie:
Sergiusz Piasecki urodził się w Lachowiczach, niedaleko Baranowicz, na dawnych Kresach Wschodnich. Jego data urodzenia pozostaje przedmiotem historycznych rozbieżności — w źródłach pojawiają się lata 1899 i 1901.
Już jako młody człowiek doświadczył rewolucji bolszewickiej i jej okrucieństw. W 1919 roku uczestniczył w walkach o Mińsk, a następnie służył w Wojsku Polskim, biorąc udział w wojnie polsko-bolszewickiej, w tym w obronie Warszawy w sierpniu 1920 roku.
Po wojnie jego losy potoczyły się w zupełnie nieoczekiwanym kierunku.
W 1922 roku został agentem Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Dzięki znajomości języków, miejscowych realiów i pogranicza polsko-sowieckiego wykonywał niezwykle niebezpieczne zadania wywiadowcze.
Przekraczał nielegalnie granicę sowiecką, dostarczał pieniądze agentom i zdobywał informacje. Według relacji przełożonych wyróżniał się wyjątkową odwagą.
Przykrywką dla jego działalności był przemyt. Z czasem jednak środowisko przestępcze, uzależnienie od narkotyków i kolejne konflikty z prawem doprowadziły go do upadku.
Wyrok śmierci i książka, która przyniosła wolność:
W 1926 roku Piasecki uczestniczył w napadzie na pociąg w okolicach Lidy. Został aresztowany i skazany przez sąd wojskowy na karę śmierci.
Dzięki wcześniejszym zasługom dla polskiego wywiadu wyrok zamieniono na 15 lat więzienia.
Odbywał karę między innymi w Rawiczu, Koronowie i w ciężkim więzieniu na Świętym Krzyżu.
To właśnie tam wydarzyło się coś niezwykłego.
Człowiek, który znaczną część młodości spędził w rosyjskim środowisku językowym, zaczął intensywnie doskonalić polszczyznę i pisać.
W więzieniu powstały jego pierwsze powieści, w tym słynny „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” — opowieść inspirowana życiem przemytników na wschodnim pograniczu II Rzeczypospolitej.
Książka okazała się ogromnym sukcesem literackim. Zainteresował się nią między innymi Melchior Wańkowicz.
W 1937 roku Piasecki został ułaskawiony przez prezydenta Ignacego Mościckiego i wyszedł na wolność, cztery lata przed końcem wyroku.
Z więźnia stał się jednym z najgłośniejszych polskich pisarzy swoich czasów.
Wileńska konspiracja i ocalenie Józefa Mackiewicza:
Wybuch II wojny światowej ponownie zmienił jego życie.
Piasecki walczył w szeregach Korpusu Ochrony Pogranicza, a następnie działał w konspiracji na Wileńszczyźnie.
Jako żołnierz Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej posługiwał się pseudonimami „Kira”, „Konrad” i „Suez”.
Dowodził oddziałem specjalnym wykonującym wyroki podziemnych sądów.
Jedną z najważniejszych akcji było zdobycie w czerwcu 1943 roku dokumentów z niemiecko-litewskiego urzędu policji w Wilnie. Wśród odzyskanych materiałów znajdowały się także dokumenty związane ze Zbrodnią Katyńską.
Za tę akcję odznaczono go Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami.
Piasecki zapisał się w historii również dlatego, że odmówił wykonania wyroku śmierci na pisarzu Józefie Mackiewiczu. Po wojnie ustalono, że wyrok był bezpodstawny.
Emigracja do Wielkiej Brytanii:
Po ponownym zajęciu Wileńszczyzny przez Sowietów Piasecki musiał się ukrywać. Jako przeciwnik komunizmu nie mógł bezpiecznie pozostać w kraju.
W kwietniu 1946 roku przedostał się przez Czechosłowację i Niemcy do Włoch, gdzie wstąpił do 2. Korpusu Polskiego.
Jesienią tego samego roku dotarł statkiem wojskowym z Neapolu do Glasgow.
Później przebywał w różnych ośrodkach wojskowych w Anglii. Po demobilizacji w sierpniu 1947 roku zamieszkał w Londynie.
Od 1953 roku mieszkał również w Hastings, a następnie w St Leonards-on-Sea.
Pomimo wcześniejszego sukcesu literackiego jego życie na emigracji nie było łatwe. Mieszkał skromnie, wykonywał prace fizyczne i nadal pisał.
Powstały wówczas kolejne książki, między innymi „Zapiski oficera Armii Czerwonej”, „Siedem pigułek Lucyfera” oraz utwory poświęcone działalności polskiego podziemia.
Jego twórczość była w komunistycznej Polsce objęta cenzurą.
Penley — ostatni rozdział życia:
W ostatnich latach życia Piasecki ciężko zachorował na raka płuc.
Trafił do Polskiego Szpitala Wojskowego w Penley, niedaleko Wrexham w północnej Walii.
Szpital ten był jednym z ważnych miejsc powojennej historii polskiej emigracji w Wielkiej Brytanii. Opiekę znajdowali tam między innymi polscy weterani, byli żołnierze i osoby, których wojenne losy na zawsze oddzieliły od ojczyzny.
12 września 1964 roku Sergiusz Piasecki zmarł w Penley.
Miał za sobą życie pełne wojny, więzienia, konspiracji, literackich sukcesów i wieloletniej emigracji.
Jego ciało przewieziono do Anglii.
Grób w Hastings i powrót do ojczyzny:
Sergiusz Piasecki został pochowany na Borough Cemetery w Hastings, na południowym wybrzeżu Anglii.
Na jego marmurowym nagrobku umieszczono siedem gwiazd tworzących Wielką Niedźwiedzicę — symbol nawiązujący do jego najsłynniejszej powieści.
Przez ponad sześćdziesiąt lat jego szczątki spoczywały poza granicami Polski.
Dopiero w 2025 roku, z inicjatywy Instytutu Pamięci Narodowej i w porozumieniu z rodziną pisarza, zostały ekshumowane i sprowadzone do kraju.
29 września 2025 roku w Warszawie odbył się uroczysty ponowny pogrzeb Sergiusza Piaseckiego z honorami państwowymi i wojskowymi.
Po Mszy świętej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego pisarz został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.
W uroczystościach uczestniczyli przedstawiciele najwyższych władz państwowych, IPN, wojska oraz rodzina pisarza.
W Penley ma powstać miejsce pamięci
Choć Sergiusz Piasecki spoczywa dziś w Warszawie, Walia pozostaje miejscem jego śmierci i ważną częścią jego historii.
Według informacji uzyskanych podczas naszych badań w grudniu 2026 roku planowane jest ustawienie w Penley pomnika lub steli poświęconej Sergiuszowi Piaseckiemu.
Na oficjalne potwierdzenie daty i szczegółów uroczystości jeszcze czekamy.
Tymczasem w ramach inicjatywy Polski Szlak Pamięci w Walii rozpoczęliśmy własne poszukiwania archiwalnych dokumentów dawnego szpitala w Penley.
Szczególnie interesuje nas dokumentacja szpitala z 1964 roku, która mogłaby pomóc odtworzyć ostatnie miesiące życia pisarza.
Być może gdzieś w zachowanych księgach znajduje się jeszcze zapis dotyczący jego pobytu lub śmierci.
Pamięć nie zna granic:
Sergiusz Piasecki przeżył dwie wojny, był skazany na śmierć, odzyskał wolność dzięki literaturze, walczył w konspiracji i przez lata żył z dala od Polski.
Jego życie zakończyło się w niewielkim walijskim Penley.
Dzisiaj, odkrywając polskie ślady w Walii, chcemy przypominać również takie historie.
Bo za każdą datą, każdym nazwiskiem i każdym miejscem pamięci kryje się człowiek, którego losy zasługują na przypomnienie.
Źródło historyczne: Instytut Pamięci Narodowej, Marek Jończyk, „Sergiusz Piasecki. Żołnierz i pisarz-antykomunista” oraz materiały IPN dotyczące uroczystości pogrzebowych z 29 września 2025 r. Informacje o planowanym upamiętnieniu w Penley pochodzą z bieżących ustaleń naszej inicjatywy i wymagają jeszcze oficjalnego potwierdzenia.
#SergiuszPiasecki #PolskiSzlakPamięciWWalii #Penley #PolacyWWalii #PolskaHistoria #ArmiaKrajowa #IPN #PolacyWUK #Pamiętamy
Źródła i powiązania
- Marek Jończyk, Sergiusz Piasecki. Żołnierz i pisarz-antykomunista — Instytut Pamięci Narodowej
- Uroczystości pogrzebowe Sergiusza Piaseckiego — Warszawa, 29 września 2025 — Instytut Pamięci Narodowej
- Penley Hospital — The Story of a Polish Community in Wales — Wrexham County Borough Council

