← Powrót do kataloguPOLSKI SZLAK PAMIĘCI / POSTS

Nie wrócił do domu. Historia kaprala Józefa Olszewskiego (1908–1945)

2026-11-12 · Polski Szlak Pamięci – Walia · Biografie i historie

Polski Szlak Pamięci w Walii — Swansea, Morriston Cemetery

Na cmentarzu Morriston w Swansea, w sekcji K, w grobie numer 126, spoczywa kapral Józef Olszewski. Jeden z wielu polskich żołnierzy, których losy podczas II wojny światowej zaprowadziły daleko od rodzinnego domu.

Jego historia jest szczególnie poruszająca. Przeżył kampanię wrześniową, niemiecką niewolę i lata pracy przymusowej. Nie doczekał jednak powrotu do Polski. Zmarł we wrześniu 1945 roku, już po zakończeniu wojny.

Życie przed wojną

Józef Olszewski urodził się 23 listopada 1908 roku w Bobrownikach. Był synem Bolesława Olszewskiego i Marii z domu Polaczek.

W latach 1930–1931 odbywał zasadniczą służbę wojskową w 27 Pułku Piechoty w Częstochowie. W 1931 roku ukończył szkołę podoficerską.

Po zakończeniu służby pozostawał w rezerwie. W 1934 roku uczestniczył w czterotygodniowych ćwiczeniach wojskowych w Kielcach, a w 1936 roku w kolejnych ćwiczeniach w Lublińcu.

Informacje te zachowały się dzięki dokumentom z rodzinnego archiwum, udostępnionym Fundacji Polskie Miejsca Pamięci przez wnuczkę żołnierza, Edytę Kujawską. [1]

Wrzesień 1939 roku

W 1939 roku Józef Olszewski został zmobilizowany w stopniu kaprala do 3 Batalionu Obrony Narodowej w Lublińcu.

Wziął udział w kampanii wrześniowej. Na przełomie września i października 1939 roku dostał się do niemieckiej niewoli.

Początkowo przebywał w obozie jenieckim w Nowym Sączu. Zachowała się fotografia z tego okresu, przedstawiająca go z opaską z krzyżem na ramieniu.

Następnie został skierowany do transportu jenieckiego jadącego do Niemiec. [1]

Kartka wyrzucona z pociągu

Jednym z najbardziej niezwykłych epizodów w historii Olszewskiego jest wydarzenie z 4 grudnia 1939 roku.

Pociąg przewożący polskich jeńców przejeżdżał w pobliżu jego rodzinnego domu. Józef wykorzystał tę krótką chwilę, aby wyrzucić z wagonu wiadomość adresowaną do żony.

Kartka została odnaleziona i dotarła do rodziny.

To drobne wydarzenie pokazuje także inny wymiar wojny — los człowieka, który pomimo niewoli próbował przekazać najbliższym wiadomość, że żyje.

Historia ta została zachowana w przekazie rodzinnym, a sama kartka znalazła się wśród dokumentów opublikowanych przez Fundację Polskie Miejsca Pamięci. [1]

Niewola i roboty przymusowe

W kolejnych latach Józef Olszewski przebywał w niemieckiej niewoli.

Trafił między innymi do Stalagu VII-A w Moosburgu. Jego numer jeniecki wynosił 6751, co dokumentuje zachowany nieśmiertelnik obozowy.

W 1940 roku wykonano również jego malowany portret. Obraz przetrwał wojnę i po latach znalazł się w rodzinnym archiwum.

Olszewski został także skierowany do pracy przymusowej w Osnabrück. Zachowana karta pracy (Arbeitskarte) stanowi kolejny ślad tego okresu jego życia. [1]

Ostatnie miesiące życia

Według informacji opublikowanych na podstawie materiałów rodzinnych Józef Olszewski został ranny podczas walk wyzwoleńczych pod koniec wojny, a następnie znalazł się pod opieką aliantów.

Nie udało mi się dotychczas ustalić dokładnego miejsca i okoliczności odniesienia obrażeń.

Wiadomo natomiast, że 2 września 1945 roku wysłał telegram ze szpitala w Brukseli.

Był to jeden z ostatnich zachowanych śladów jego życia.

Następnie przewieziono go z Belgii do Wielkiej Brytanii. Nie wiadomo jeszcze, kiedy dokładnie odbył się transport, do jakiej placówki został skierowany ani czy obrażenia odniesione wcześniej były bezpośrednią przyczyną jego śmierci. [1]

Śmierć w Walii

Według dokumentacji przedstawionej przez Fundację Polskie Miejsca Pamięci kapral Józef Olszewski zmarł 14 września 1945 roku w Morriston w Walii, w wieku zaledwie 36 lat. [1][2]

W brytyjskim opracowaniu Swansea Family History podano datę 15 września 1945 roku. Rozbieżność ta wymaga sprawdzenia w oryginalnym akcie zgonu. [4]

Dzięki poszukiwaniom prowadzonym przez Polski Czerwony Krzyż rodzina otrzymała informacje o jego śmierci, dokument zgonu oraz rzeczy osobiste, które znajdowały się przy nim. [1]

Kapral Józef Olszewski został pochowany na Swansea (Morriston) Cemetery, w sekcji K, w grobie numer 126.

W dokumentacji cmentarnej figuruje jako żołnierz Polish Army, K.U.1., o numerze służbowym P/11237808. Dokładne znaczenie oznaczenia jednostki oraz przebieg jego ostatniego przydziału wojskowego pozostają do wyjaśnienia. [2][3]

Pamięć o Józefie Olszewskim

Najbardziej przejmujące w tej historii jest to, że Józef Olszewski przetrwał niemal sześć lat wojny, lecz nigdy nie wrócił do swoich najbliższych.

Pozostały po nim dokumenty, fotografie, portret wykonany podczas niewoli i kartka wyrzucona z pociągu. Dzięki temu jego historia nie została zapomniana.

Szczególne znaczenie ma tutaj praca jego rodziny, zwłaszcza wnuczki Edyty Kujawskiej, która udostępniła zachowane pamiątki Fundacji Polskie Miejsca Pamięci.

Prowadząc Polski Szlak Pamięci w Walii, staram się poznawać i dokumentować historie Polaków, których życie zakończyło się na walijskiej ziemi. Interesują mnie nie tylko ich groby, ale również losy, rodziny i wydarzenia, które sprawiły, że znaleźli się tak daleko od ojczyzny.

Historia Józefa Olszewskiego jest jedną z takich opowieści.

Mam nadzieję, że dalsze poszukiwania pozwolą ustalić, co wydarzyło się podczas jego ostatnich dni — między pobytem w szpitalu w Brukseli a śmiercią w Walii.

Źródła i materiały

[1] Fundacja Polskie Miejsca Pamięci, „Żołnierski los: Historia kaprala Józefa Olszewskiego”, 7 grudnia 2025 r. Opracowanie na podstawie materiałów rodzinnych udostępnionych przez Edytę Kujawską.

https://www.pmp.org.pl/zolnierski-los-historia-kaprala-jozefa-olszewskiego/

[2] Fundacja Polskie Miejsca Pamięci, „Kapral Józef Olszewski – Swansea”, 15 lipca 2023 r. Dane wojskowe i lokalizacja pochówku.

https://www.pmp.org.pl/kapral-jozef-olszewski-swansea/

[3] Commonwealth War Graves Commission, „Jozef Olszewski”, numer rekordu 7502036. Oficjalna karta grobu wojennego, wskazana w opracowaniu fundacji; pełne dane wymagają bezpośredniego sprawdzenia.

https://www.cwgc.org/find-records/find-war-dead/casualty-details/7502036/jozef-olszewski/

[4] Swansea Family History, „Jozef Olszewski – Polish Army, K.U.1.”, 18 sierpnia 2026 r. Opracowanie pomocnicze; zawiera rozbieżność daty śmierci.

https://swanseafamilyhistory.blogspot.com/2026/08/jozef-olszewski-polish-army-ku1.html

Biogram przygotowany na podstawie wymienionych źródeł. Dokumenty rodzinne zostały udostępnione pierwotnie Fundacji Polskie Miejsca Pamięci. Badania nad ostatnimi dniami życia Józefa Olszewskiego pozostają otwarte.