2026-11-16 · Tomasz Madrzyk · Biografie i historie


Na cmentarzu Western Cemetery w Cardiff, w sekcji J, w grobie nr 128 spoczywa Aleksander Leja — oficer polskiego lotnictwa wojskowego, obserwator, instruktor i żołnierz Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii.
Jego marmurowy nagrobek, zwieńczony krzyżem, nosi napis „Aleksander Leja Captain R.A.F.” oraz daty 23 marca 1898 – 10 października 1976.
Podczas dokumentowania polskich grobów w Cardiff zainteresowałem się historią człowieka pochowanego w tym miejscu. Początkowo dysponowałem jedynie fotografią nagrobka i kilkoma informacjami z internetowych wykazów lotników.
Z czasem udało mi się dotrzeć do przedwojennych dokumentów wojskowych, opracowań historycznych oraz brytyjskich rejestrów. Dzięki pomocy Biblioteki Kórnickiej PAN i Biblioteki Polskiej w Londynie mogłem również zapoznać się z fragmentami książek opisujących jego karierę.
Początki — pierwsza promocja Szkoły Orląt
Aleksander Leja urodził się 23 marca 1898 roku w Rostowie, na terenie ówczesnej Rosji.
Jego kariera wojskowa związana była z lotnictwem od pierwszych lat jego rozwoju w odrodzonej Polsce.
W 1927 roku ukończył Oficerską Szkołę Lotnictwa, należąc do jej pierwszej promocji. Szkoła ta rozpoczęła działalność w Grudziądzu w 1925 roku, a w kwietniu 1927 została przeniesiona do Dęblina.
Leja uzyskał specjalność obserwatora lotniczego.
Jak podaje historyk lotnictwa Jerzy Pawlak w książce Absolwenci Szkoły Orląt 1925–1939, ukończył naukę z piątą lokatą.
Po ukończeniu szkoły otrzymał przydział do 41. Eskadry Liniowej 4. Pułku Lotniczego, stacjonującego w Toruniu.
W listopadzie 1927 roku awansował na podporucznika, a w 1930 roku na porucznika.
Te informacje udało mi się zweryfikować bezpośrednio w książce Pawlaka, dzięki skanowi strony 46 przesłanemu przez Bibliotekę Kórnicką PAN.
Przedwojenne szkolenie techniczne
Kolejny ślad odnalazłem w oryginalnym „Dzienniku Personalnym Ministerstwa Spraw Wojskowych” z 28 stycznia 1931 roku.
Na stronie 42, wśród oficerów korpusu aeronautycznego, wymieniono:
„por. Leja Aleksander 4 p. lot.”
Wpis dotyczy przydziału na pięciomiesięczny kurs oficerów technicznych broni pancernej i samochodowej w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych w Warszawie, z dniem 3 listopada 1930 roku.
Jest to interesujący przykład specjalistycznego szkolenia oficera lotnictwa, który w następnych latach związał swoją karierę z zagadnieniami technicznymi.
W latach od października 1934 do kwietnia 1935 Aleksander Leja pełnił funkcję zastępcy dowódcy Oddziału Portowego 4. Pułku Lotniczego.
Następnie został przeniesiony do Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, gdzie pracował jako wykładowca silników transportowych.
Od czerwca 1936 do sierpnia 1939 roku był wykładowcą Grupy Technicznej Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Warszawie.
Tak przebieg jego kariery przedstawia Jerzy Pawlak w odnalezionym przeze mnie biogramie.
Kapitan i kierownik wyszkolenia silnikowego
Dodatkowe potwierdzenie przedwojennej pozycji Aleksandra Lei znalazłem w opracowaniu Ryszarda Rybki i Kamila Stepana Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939.
Na stronie 226 figuruje w wykazie oficerów grupy technicznej lotnictwa, z drugą lokatą i datą starszeństwa 19 marca 1937 roku.
Na stronie 476 został wymieniony jako:
„kier. wyszkolenia silnikowego — kpt. Leja Aleksander”.
Dokument ten potwierdza, że przed wybuchem II wojny światowej posiadał stopień kapitana i pełnił funkcję kierownika wyszkolenia silnikowego.
Z jego przedwojennej kariery wyłania się więc obraz oficera, którego doświadczenie wykorzystywano nie tylko w jednostkach lotniczych, lecz także w przygotowywaniu i szkoleniu personelu technicznego.
II wojna światowa — droga do Wielkiej Brytanii
Wybuch wojny we wrześniu 1939 roku zakończył ten etap jego służby.
Jerzy Pawlak w swoim opracowaniu podaje, że Aleksander Leja dotarł do Wielkiej Brytanii przez Rumunię i Francję.
Według tego samego źródła w latach 1940–1945 należał do personelu naziemnego Polskich Sił Powietrznych.
W historycznej Liście Krzystka, obejmującej żołnierzy Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii w latach 1940–1947, Aleksander Leja występuje pod numerem służbowym P-0598.
Wykaz podaje jego brytyjski stopień Flight Lieutenant, polski stopień majora oraz specjalność obserwatora lotniczego.
Służba w Biurze Tłumaczeń i Wydawnictw
Najciekawszy wojenny ślad udało mi się potwierdzić dzięki Bibliotece Polskiej POSK w Londynie.
Zastępca dyrektora biblioteki, Grzegorz Pisarski, udostępnił mi skany fragmentów książki Jerzego Płoszajskiego Technicy Lotnictwa Polskiego na Zachodzie 1939–1946, część I, wydanej w Londynie w 1993 roku.
Na stronie 56, w wykazie personelu Biura Tłumaczeń i Wydawnictw Polskich Sił Powietrznych, odnajduję nazwisko:
„mjr tech. (F/L) A. Leja”.
To ważny element odtwarzania jego wojennej służby.
Biuro zajmowało się przygotowywaniem polskojęzycznych materiałów szkoleniowych, tłumaczeniem brytyjskiej dokumentacji technicznej, instrukcji dotyczących obsługi sprzętu oraz opracowywaniem słownictwa specjalistycznego.
Płoszajski opisuje także reorganizację tej instytucji w 1942 roku. We wrześniu Biuro Instrukcji i Tłumaczeń usamodzielniono, a w listopadzie rozbudowano i przemianowano na Biuro Tłumaczeń i Wydawnictw.
W dotychczasowych poszukiwaniach pojawiał się również trop Blackpool, lecz posiadane przeze mnie informacje nie potwierdzają bezpośrednio, że właśnie tam pełnił służbę.
Wiem natomiast, że został wymieniony wśród personelu instytucji zajmującej się ważnym obszarem technicznego i szkoleniowego zaplecza polskiego lotnictwa na Zachodzie.
Jego historia przypomina mi, że podczas wojny polskie lotnictwo tworzyli nie tylko piloci dywizjonów bojowych. Byli to również obserwatorzy, instruktorzy, mechanicy, inżynierowie i oficerowie odpowiedzialni za szkolenie, organizację oraz dokumentację techniczną.
Powojenne ślady w Cardiff
Po zakończeniu wojny dalsze losy Aleksandra Lei prowadzą mnie do południowej Walii.
W brytyjskim dzienniku urzędowym „The London Gazette” z 14 lipca 1950 roku, na stronie 3627, odnalazłem zapis dotyczący Polaka o imieniu i nazwisku Aleksander Leja.
Dokument wymienia go wśród osób, które otrzymały brytyjskie obywatelstwo przez naturalizację. Podaje datę 25 maja 1950 roku, zawód Courier — kurier — oraz adres:
📍 297 Albany Road, Cardiff
To jeden z bardziej interesujących elementów mojej kwerendy. Pozwala bowiem szukać dalszych śladów nie tylko w dokumentach wojskowych, ale także w powojennej historii Cardiff.
Zagadka napisu „Captain R.A.F.”
Na nagrobku Aleksandra Lei widnieje określenie „Captain R.A.F.”.
Zwróciłem się w tej sprawie do historyka polskiego lotnictwa Piotra Hodyry, który zwrócił uwagę, że RAF nie używał samodzielnego stopnia oficerskiego „Captain”.
Z odnalezionego Rocznika oficerskiego 1939 wiem, że Leja posiadał przed wojną polski stopień kapitana. Z kolei Lista Krzystka wskazuje jego brytyjski stopień Flight Lieutenant i polski stopień majora.
Możliwe więc, że inskrypcja nagrobna powstała z pomieszania polskiego i brytyjskiego nazewnictwa wojskowego. Nie mam jednak dokumentu wyjaśniającego, kto i dlaczego zdecydował o takim zapisie.
Aleksander Leja — pamięć i dalsze poszukiwania
Według inskrypcji nagrobnej Aleksander Leja zmarł 10 października 1976 roku, w wieku 78 lat.
Spoczywa na Western Cemetery w Cardiff, sekcja J, grób 128.
Zwróciłem się również do brytyjskiego Ministry of Defence o udostępnienie dokumentacji służbowej. Oczekuję na akta, które mogą pozwolić odtworzyć dokładną historię jego wojennych przydziałów i awansów.
Na obecnym etapie udało mi się ustalić i udokumentować znaczną część jego kariery — od pierwszej promocji Szkoły Orląt, przez 4. Pułk Lotniczy i działalność szkoleniową, po służbę w Polskich Siłach Powietrznych w Wielkiej Brytanii.
Kiedy rozpoczynałem poszukiwania, znałem jedynie jego nazwisko z nagrobka.
Dziś za tym nazwiskiem kryje się znacznie więcej — historia oficera, który przez lata zdobywał doświadczenie, szkolił kolejne kadry polskiego lotnictwa i służył Polsce również poza jej granicami.
To właśnie takie historie staram się dokumentować w projekcie „Polski Szlak Pamięci w Walii”.
Jeżeli ktoś posiada dodatkowe informacje, dokumenty lub fotografie dotyczące Aleksandra Lei, będę wdzięczny za kontakt.
🇵🇱 Polski Szlak Pamięci - Walia
Fotografia i dokumentacja nagrobka: Tomasz Madrzyk.
Źródła i bibliografia
1. Jerzy Pawlak, Absolwenci Szkoły Orląt 1925–1939, Retro-Art, Warszawa 2002, s. 46. Skan otrzymany z Biblioteki Kórnickiej PAN, dzięki pomocy Grzegorza Kubackiego.
2. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych, nr 1 z 28 stycznia 1931, s. 42. Dokument w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej.
3. Ryszard Rybka, Kamil Stepan, Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939, Kraków 2006, s. 226 i 476. Podgląd w Google Books.
4. Jerzy Płoszajski, Technicy Lotnictwa Polskiego na Zachodzie 1939–1946, cz. I, Londyn 1993, s. 54–57. Skany otrzymane z Biblioteki Polskiej POSK w Londynie dzięki pomocy Grzegorza Pisarskiego.
5. Tadeusz J. i Anna Krzystkowie, Polskie Siły Powietrzne w Wielkiej Brytanii w latach 1940–1947; Lista Krzystka — Aleksander Leja.
6. The London Gazette, 14 lipca 1950, nr 38968, s. 3627.
7. Wykaz I promocji Szkoły Podchorążych Lotnictwa z 1927 roku.
8. Lotnicza Akademia Wojskowa — Historia Szkoły Orląt.
#PolskiSzlakPamięci #AleksanderLeja #PolacyWWalii #Cardiff #PolskieLotnictwo #PolishAirForce #HistoriaPolski
Źródła i powiązania
Materiały źródłowe pozostają w roboczej dokumentacji.